Khi một gia đình nhận ra người thân có vấn đề với chất, phản ứng của những ngày đầu thường định hình cả nhiều năm sau đó. Bài này nói về những ngày đó.
Những dấu hiệu gia đình thường thấy trước
- Lượng dùng tăng dần.
- Thay đổi trong sinh hoạt.
- Thay đổi trong tâm trạng.
- Giấu giếm và né tránh câu hỏi.
- Bỏ bê công việc hoặc trách nhiệm.
- Khó chịu rõ khi không dùng.
Mục thứ tư thường là dấu hiệu rõ nhất vì nó xuất hiện trước cả khi hậu quả bên ngoài thấy được.
Phản ứng đầu tiên quyết định nhiều
- Một câu buộc tội đóng luôn cánh cửa.
- Người kia chuyển sang phòng thủ.
- Hành vi chuyển vào chỗ kín đáo hơn.
- Gia đình mất khả năng theo dõi.
- Và mất khả năng hỗ trợ.
Mục cuối là mất mát lớn nhất vì nó lấy đi đúng thứ cần để giúp được.
Trước khi nói chuyện
- Tìm hiểu về vấn đề.
- Xác định rõ mình muốn gì.
- Chuẩn bị các quan sát cụ thể.
- Chọn thời điểm cả hai bình tĩnh.
- Chọn nơi riêng tư.
- Chuẩn bị tinh thần nghe điều không muốn nghe.
Mục thứ ba tạo khác biệt lớn vì một quan sát cụ thể khó bị phủ nhận hơn một lời buộc tội chung.
Chọn thời điểm
- Không nói khi người kia đang dùng.
- Không nói trong lúc cãi nhau.
- Không nói khi mình đang giận.
- Chọn lúc yên tĩnh.
- Dành đủ thời gian.
Mục thứ ba quan trọng không kém vì cuộc trò chuyện trong lúc giận thường gây hại nhiều hơn là giúp.
Cách mở đầu
- Bắt đầu bằng sự quan tâm.
- Nêu quan sát cụ thể.
- Nói về ảnh hưởng tới mình.
- Hỏi họ thấy thế nào.
- Không dán nhãn.
- Không đe doạ.
Mục thứ ba hiệu quả hơn việc nói về vấn đề của họ vì nó khó bị coi là công kích.
Lắng nghe trước
- Nghe hết trước khi phản ứng.
- Không ngắt lời.
- Hỏi thêm để hiểu.
- Tìm hiểu vì sao họ dùng.
- Lý do thật thường nằm ở chỗ khác.
Mục cuối là phát hiện quan trọng vì nguyên nhân thường là căng thẳng, mất mát hoặc một vấn đề tâm lý.
Khi họ phủ nhận
- Là phản ứng rất thường gặp.
- Không phải dấu hiệu không thể thay đổi.
- Không tranh luận.
- Nêu các quan sát cụ thể.
- Nói rõ mình sẵn sàng nghe bất cứ lúc nào.
- Để cửa mở.
Mục cuối quan trọng hơn kết quả của lần nói chuyện này vì phần lớn thay đổi cần nhiều cuộc trò chuyện.
Vì sao nhắc liên tục không hiệu quả
- Tạo phản ứng ngược.
- Biến chủ đề thành cuộc chiến.
- Người kia ngừng nghe.
- Quan hệ xấu đi.
- Nêu rõ một lần rồi giữ cửa mở hiệu quả hơn.
Mục thứ ba là hiện tượng đáng chú ý: sau vài lần thì lời nói mất hết tác dụng.
Những gì không nên làm
- Dán nhãn và gọi tên miệt thị.
- Đe doạ những điều mình không định làm.
- So sánh với người khác.
- Nhắc lại lỗi cũ.
- Nói trước mặt nhiều người.
- Kiểm soát bằng tiền bạc như một hình phạt.
Mục thứ hai đặc biệt có hại vì một lời đe doạ không thực hiện làm mất hết trọng lượng của mọi lời sau đó.
Đưa ra đề nghị cụ thể
- Cụ thể hơn yêu cầu chung.
- Đề nghị cùng đi khám.
- Đề nghị thử giảm trong một tuần.
- Đề nghị ghi lại lượng dùng.
- Đề nghị không dùng trong nhà.
- Từng bước một.
Mục thứ hai là đề nghị có giá trị nhất vì nó đưa vấn đề tới nơi có thể đánh giá đúng mức độ.
Về vai trò của thông tin
- Nói về cơ chế thay vì về đạo đức.
- Giải thích đây là vấn đề sức khoẻ.
- Nói rằng có hỗ trợ.
- Nói rằng nhiều người đã làm được.
- Thông tin thuyết phục hơn lời răn dạy.
Mục thứ hai có tác dụng riêng vì nó gỡ bớt cảm giác xấu hổ vốn là rào cản lớn nhất.
Khi người kia chưa sẵn sàng
- Không ép.
- Giữ quan hệ.
- Giữ cửa mở.
- Quay lại chủ đề sau một thời gian.
- Chuẩn bị sẵn thông tin khi họ hỏi.
- Kiên nhẫn.
Mục thứ hai là điều quan trọng nhất vì mất quan hệ là mất luôn khả năng giúp về sau.
Khi nào cần hành động khẩn
- Khi có nguy cơ với tính mạng.
- Khi có dấu hiệu ngộ độc cấp.
- Khi có ý nghĩ tự làm hại.
- Khi lái xe trong tình trạng không an toàn.
- Khi có bạo lực.
- Gọi hỗ trợ y tế ngay.
Trong các tình huống này thì việc giữ quan hệ không phải là ưu tiên hàng đầu.
Điều đáng nhớ nhất
- Phản ứng đầu tiên quyết định nhiều nhất.
- Hỏi và nghe trước khi kết luận.
- Quan sát cụ thể hơn lời buộc tội.
- Nhắc liên tục tạo phản ứng ngược.
- Giữ cửa mở quan trọng hơn kết quả một lần nói.
Mục cuối là điều đáng giữ nhất vì gần như không gia đình nào giải quyết được chuyện này trong một cuộc trò chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Nên phản ứng thế nào khi mới nhận ra?
Nên giữ bình tĩnh và tìm hiểu trước khi kết luận. Phản ứng đầu tiên thường quyết định việc người kia có còn nói chuyện với mình về chủ đề này nữa hay không.
Có nên nói thẳng ngay không?
Nên nói, nhưng chọn lúc cả hai bình tĩnh và mở đầu bằng câu hỏi thay vì kết luận. Nói trong lúc người kia đang dùng hoặc đang trong cơn giận thường không có kết quả.
Nếu người kia phủ nhận thì sao?
Phủ nhận là phản ứng rất thường gặp và không nên bị coi là dấu hiệu không thể thay đổi. Nên nêu các quan sát cụ thể thay vì tranh luận, và để cửa mở cho lần sau.
Có phải cứ nói nhiều thì họ sẽ nghe không?
Ngược lại. Việc nhắc đi nhắc lại mỗi ngày thường tạo phản ứng ngược và biến chủ đề thành một cuộc chiến. Nêu rõ một lần rồi giữ cửa mở hiệu quả hơn.